درسنامه آموزشی دانش فنی پایه امور زراعی کلاس دهم امور زراعی

کشاورزی

کشاورزی فعالیتی است که در جریان آن گیاهان یا حیوانات اهلی با هدف تولید موادغذایی و تأمین دیگر نیازهای انسان مانند لباس، دارو، ابزار و مصالح، زیباسازی محیط زیست و کسب درآمد پرورش داده می‌شوند (شکل 1)

تاریخچه کشاورزی:

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که انسان از دو میلیون سال پیش، بر روی زمین زندگی می‌کند. بخش بزرگی از این دوران، با شکار حیوانات و استفاده از منابع گیاهی وحشی تغذیه می‌نموده است. از حدود ده هزار سال پیش در جلگه‌های دجله و فرات و نیل به کشت و زرع بعضی از محصولات مشغول شده است. در مصر و بین‌النهرین قدیم، حدود 3500 سال قبل، آبیاری با روش‌های مختلف انجام می‌گرفته است و استفاده از گیاهان دارویی و ادویه‌ای نیز رایج بوده است. در همین دوران، مصریان قدیم تعداد زیادی از گیاهان زراعی و باغی مانند غلات، حبوبات، خرما، انگور، زیتون، انار، موز، لیمو، انجیر و سبزی‌ها را می‌کاشتند.

در حفاری‌های نقاط مختلف ایران معلوم شده است که حدود 5000 سال قبل درخت‌کاری معمول بوده است. بابلی‌ها و آشوری‌ها در حدود 2700 سال قبل نزدیک به 900 گیاه مختلف را با موفقیت کشت و کار می‌کردند. رومیان قدیم که در حدود 2500 سال قبل، بر قسمت مهمی از دنیای آن روزگار حکم فرمایی می‌کردند توجه زیادی به کشاورزی داشتند و این فن سهم مهمی از اقتصاد آنان را به خود اختصاص داده بود. به طوری‌که خدمت رومیان به زراعت و باغبانی شایان توجه است. از شواهد چنین بر می‌آید که در آن سال‌ها از پیوندزدن، تناوب، مصرف کود دامی و گلخانه اطلاعاتی داشته‌اند.

در قرون وسطی رشد و گسترش علوم سیر کاهشی داشت، بنابراین فن کشاورزی هم زیاد در این دوران مورد توجه قرار نگرفت، ولی در دورۀ رنسانس تا اواخر قرن نوزدهم، اروپایی‌ها با استفاده از کشفیات و اختراعات مختلف دانشمندان به تجدید حیات و گسترش علوم و فنون پرداختند که زراعت و باغبانی نیز از این جریان بی بهره نبود. پس از کشف آمریکا، فن کشاورزی موردتوجه قرار گرفت و تحقیقات و کشت گیاهانی مانند گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، لوبیا و کدو رونق بسیار یافت.

در قرن اخیر روند پیشرفت و گسترش علوم و فنون کشاورزی رشد عجیبی به خود گرفت به‌طوری که پیشرفت آن معادل یک صد قرن پیش بود. کارهای تحقیقاتی بی‌شماری در خصوص به نژادی گیاهان، تغذیۀ گیاهان، حفظ نباتات و رو‌ش‌های جدید کشت انجام گرفته و هزاران مقاله علمی به چاپ رسیده است. در چند دهه اخیر آزمایش‌های مکرر روی نحوه تکثیر گیاهان خصوصاً به روش کشت بافت، کشت متراکم و کشت بدون خاک انجام شد و نتایج رضایت‌بخشی به‌دست آمد. به‌طور مثال عملکرد گوجه‌فرنگی در این سیستم حدود 10 برابر افزایش یافت (شکل 2)

دستاوردهای انقلاب اسلامی در بخش کشاورزی

تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل سیاست‌های نادرست رژیم پهلوی، کشاورزی کشور با ورشکستگی روبه‌رو بود و بسیاری از محصولات استراتژیک مانند گندم و برنج از خارج وارد می‌شد. از سوی دیگر طرح اصلاحات ارضی که از طرف مستشاران آمریکایی دیکته شده بود، علاوه بر نابودی کشاورزی ناظر به وابستگی مملکت به اتباع بیگانه بود. در اسناد به دست آمده از لانه جاسوسی آمریکا در خصوص دیدگاه امام خمینی (قُدِّسَ سِرُّهُ) در رابطه با این طرح آمده است: «خمینی بر این باور است که برنامه اصلاحات ارضی شاه سبب نابودی بسیاری از اراضی زراعی ایران در نتیجه تقسیم آن‌ها شده است چون این تقسیمات از نظر اقتصادی مقرون به‌صرفه نبوده و دهقانان را از آزادی چندانی برخوردار نمی‌کرده است».

از دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی در بخش کشاورزی، می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

- خودکفایی کشور در بخش دامپروری، تأمین موادغذایی و قطع واردات اقلامی نظیر گوشت قرمز، مرغ، تخم مرغ و شیر
- خودکفایی در تولید محصولات باغی و صادرات آن به کشورهای مختلف
- رتبه نخست تولید محصولاتی نظیر پسته، زعفران و انار در جهان
- رشد بیش از 21 برابری واحدهای صنعتی تولیدکننده موادغذایی
- ساخت ماشین آلات و تجهیزات مرتبط با صنایع غذایی
- توجه به صنعت گل و گیاه و توسعه آن
- افزایش دو برابری سطح جنگل کاری و احیای جنگل‌ها نسبت به قبل از انقلاب اسلامی
- در پیش گرفتن سیاست‌های حمایتی دولتمردان جمهوری اسلامی ایران از تولیدکنندگان بخش کشاورزی شامل تأمین به موقع تسهیلات، خریدهای و قیمت تضمینی، حمایت از خسارت‌دیدگان خشکسالی و گسترش بیمه محصولات کشاورزی و دامپروری
- تأسیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی
- خودکفایی در تولید گندم به عنوان یک محصول استراتژیک و تأمین امنیت غذایی
- افزایش حداقل 225 درصدی درآمد حقیقی خانوارهای روستاییان کشاورز
- استفاده از روش‌های آبیاری نوین
- افزایش فعالیت‌های آبخیزداری (حفاظت آب و خاک و ایجاد پوشش گیاهی) در حوزه‌های آبخیز
- افزایش بهره‌وری آب در بخش کشاورزی
- افزایش معادل 300 درصدی میزان عملکرد تولید محصول در واحد سطح
- کوتاه‌شدن دست خوانین ظالم و سرمایه‌داران استثمارگر از سر روستاییان
- رشد 192 درصدی حجم تولید محصولات کشاورزی
- رشد 169 درصدی تولید غلات
- رشد 131 درصدی تولید نیشکر و چغندر قند
- رشد 241 درصدی تولید انواع سبزیجات و صیفی جات

به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی و فرمان امام خمینی (قُدِّسَ سِرُّهُ) مبنی بر کمک به روستاییان و آبادانی روستاها، در خرداد 1358 نهاد جهاد سازندگی شکل گرفت. این نهاد، که بعدها به دلیل عملکرد مثبت و قابل توجه آن به وزارت جهاد سازندگی ارتقا پیدا کرد و سپس در پی ادغام با وزارت کشاورزی تحت عنوان وزارت جهاد کشاورزی به فعالیت خود ادامه داد. حضور جهادگران متخصص و متعهد در صحنه توسعه عمران و آبادانی روستاها و کشاورزی، تأمین نهاده‌های موردنیاز کشاورزان، اجرای طرح‌های عمرانی مختلف، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی کشاورزی و انتقال دانش فنی به کشاورزان و توسعه تکنولوژی‌های جدید سبب شد که چهرة کشاورزی در روستاهای ایران به تدریج تغییریافته و امروزه به نقطه‌ای رسیده‌ایم که بیشتر محصولات موردنیاز کشور در داخل تولید و فراوری می‌شوند.

ضرورت و اهمیت کشاورزی

نقشی که محصولات کشاورزی در زندگی بشر دارند بر هیچ‌کس پوشیده نیست، زیرا زندگی انسان‌ها و دام‌های پرورشی متکی به محصولات گیاهی و فراورده‌های آن است. اهمیت کشاورزی در طول تاریخ به حدی بوده است که در برخی منابع، کشاورزی را هدیه‌ای آسمانی به بشر می‌دانند.

1- ارزش و اهمیت غذایی محصولات زراعی و باغی

به‌طور کلی گیاهان زراعی و باغی به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تأمین‌کنندۀ اصلی موادغذایی یعنی پروتئین‌ها، هیدرات‌های کربن، چربی‌ها، ویتامین‌ها و مواد معدنی هستند.

2- ارزش و اهمیت اقتصادی محصولات کشاورزی

بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان با صادرات محصولات کشاورزی به خصوص صادرات غلات، گل و میوه جات ارز کلانی را وارد کشور خود می‌کنند.

در کشور ما نیز این استعداد و توانمندی وجود دارد که با به‌کارگیری علم زراعت و باغبانی، علاوه بر تأمین نیاز داخلی اقدام به صادرات محصولات زراعی و باغی نمود. توسعه همه جانبه کشور ما در آینده، بستگی زیادی به چگونگی استفاده از منابع و روش تولید این محصولات خواهد داشت.

بدون شک بخش کشاورزی در کشور ما از دیر باز نقش مهمی در اقتصاد داشته است. این بخش در زمینه‌های تولید محصولات زراعی، باغی، دام و طیور و صنایع تبدیلی وابسته، با تأمین 15 درصد تولید ناخالص ملی، 20 درصد اشتغال، 20 درصد صادرات غیرنفتی و 85 درصد موادغذایی موردنیاز، نقش تعیین‌کننده‌ای در تأمین امنیت غذایی کشور برعهده دارد. این آمار به‌طور آشکار گویای نقش حساس و پر اهمیت بخش کشاورزی در اقتصاد کشور حتی در شرایط بحرانی مانند تحریم‌های همه‌جانبه کشور خواهد بود.

رشد بخش کشاورزی به عنوان بستری برای کسب اهداف توسعه در کشورهای در حال توسعه امری ضروری قلمداد می‌شود. در میان اهداف موردنظر، بهبود و تقویت رشد اقتصادی و کاهش فقر، بهبود امنیت غذایی و حفظ منابع طبیعی بسیار مهم هستند.

3- ارزش و اهمیت دارویی

مصرف گیاهان دارویی به زمان‌های بسیار دور بر می‌گردد. مردمان باستان، برخی از گیاهان نظیر خشخاش و شاهدانه را برای تسکین دردها مصرف می‌کردند. یا از گیاه سیر برای ضدعفونی‌کردن استفاده می‌کردند. گیاهان دارویی به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم (گرفتن مواد دارویی و تبدیل به داروی گیاهی) استفاده‌های قابل توجهی در درمان انسان‌ها داشته و دارند. داروی گیاهی پروستاتان از عصاره گیاهانی مانند ریشه گزنه، اندام هوایی گزنه، تخم کدوی بدون پوست (پوست کاغذی) گل بابونه، میوه خارخاسک و میوه انیسون تهیه شده است. (شکل 4)

4- اهمیت زیست محیطی محصولات زراعی و باغی

امروزه ایجاد فضای سبز جهت سالم‌سازی محیط و رفع آلودگی هوا اهمیت زیادی دارد. توسعۀ فضای سبز، پارک‌سازی، گلکاری، توسعه و گسترش درخت‌کاری، احیای جنگل‌ها و مراتع که علاوه‌بر سالم‌سازی محیط زیست در آرامش روح و روان انسان‌ها بسیار مهم است، از جمله اقدامات انسان در همکاری و هماهنگی با طبیعت می‌باشد. در نتیجه اقدامات بالا ضمن حفظ تعادل طبیعی و ممانعت از فرسودگی آن، زیستگاه مناسبی برای گیاهان و جانوران مهیا می‌گردد. همچنین نقش فضای سبز علاوه‌بر زیباسازی و تعدیل دمای محیط، تأثیر قابل توجهی در سالم‌سازی هوا، زدودن گازهای سمی و گردوغبار آن دارد که امروزه به‌صورت معضلی در شهرهای بزرگ دنیا خودنمایی می‌کند.

اهمیت گیاهان زراعی در اصلاح و حاصلخیزی خاک‌ها:

بسیاری از گیاهان خانواده بقولات با همزیستی باکتری‌های خاص، نیتروژن هوا را در خاک تثبیت و طی فرایندهایی آن را قابل جذب برای گیاهان می‌کنند. بقایای گیاهی، مواد آلی خاک را افزایش می‌دهد. ریشه گیاهان نیز با نفوذ به اعماق خاک باعث افزایش نفوذپذیری و تهویۀ خاک می‌شوند. (شکل 6)

تقسیم‌بندی گیاهان زراعی

گیاهان زراعی را به‌صورت‌های گوناگونی گروه‌بندی می‌کنند. مثلاً: بر اساس هدف تولید و مورد مصرف، عملیات زراعی، فصل رشد، حرارت مطلوب و دورۀ رشد گیاه می‌توان گروه‌بندی کرد. در اینجا به دو گروه‌بندی براساس هدف تولید و از نظر فصل رشد اشاره خواهد شد.

گروه‌بندی گیاهان زراعی بر اساس هدف تولید و مورد مصرف

1- غلات

گروهی از گیاهان زراعی از خانواده گندمیان هستند که در شرایط آب و هوایی مختلفی برای تولید دانه کشت می‌شوند. دانه آن‌ها به مصرف انسان یا دام و یا به عنوان مواد اولیه خام در کارخانه‌ها به مصرف می‌رسد. این گیاهان از نظر نشاسته غنی و از نظر پروتئین نسبتاً فقیر هستند. گندم، جو، برنج، ذرت، سورگوم، ارزن، یولاف و چاودار از غلات می‌باشند.

2- حبوبات

گیاهانی هستند از خانواده نخود که به منظور تولید دانه کشت می‌شوند. این گیاهان برخلاف غلات از نظر پروتئین غنی بوده و به مصرف انسان و دام می‌رسند. برخی از گونه‌های آن عبارت‌اند از: نخود، لوبیا، عدس، باقلا، لوبیا چشم بلبلی، ماش و... که به‌طور مفصل در کتاب پرورش و تولید حبوبات مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

3- گیاهان روغنی

این گیاهان از خانواده‌های مختلف هستند که به‌منظور روغن‌گیری از دانه آن‌ها کشت می‌شوند. از گیاهان این گروه می‌توان به سویا، آفتابگردان، ذرت، کنجد، کرچک، بادام‌زمینی و کلزا اشاره کرد.

4- گیاهان علوفه‌ای

گیاهانی از خانواده‌های مختلف هستند که برای خوراک دام و طیور از شاخه، برگ، غده و یا دانه آن‌ها به‌صورت تازه یا خشک و سیلو شده استفاده می‌شود. این گیاهان بعضی یک‌ساله و برخی دو یا چند ساله هستند. یونجه، شبدر، اسپرس، ذرت علوفه‌ای، سورگوم، سیب‌زمینی علوفه‌ای و چغندر علوفه‌ای از جمله گیاهان علوفه‌ای محسوب می‌شوند.

5- گیاهان لیفی

از الیاف قسمت‌های مختلف این گیاهان بعد از تبدیل به نخ، در نساجی برای پارچه‌بافی و تولید دیگر محصولات صنعتی استفاده می‌شود. از این گروه می‌توان به گیاهانی چون: پنبه، کتان، کنف و ... اشاره کرد.

6- گیاهان قندی

به گیاهانی همچون نیشکر و چغندرقند که برای تهیه شکر سفید و قند مورد استفاده قرار می‌گیرند گفته می‌شود. البته از ساقه بعضی از گونه‌های ذرت خوشه‌ای (سورگوم) نیز قند به خصوصی (شکر قرمز) استخراج می‌کنند.

7- گیاهان تولیدکننده رنگ

کشت این گیاهان به‌منظور استفاده از رنگ آن‌ها در صنعت صورت می‌گیرد. مانند گلرنگ، حنا و روناس و ... (شکل 12).

8- گیاهان دارویی و ادویه‌ای

گیاهانی هستند که به منظور استفاده از اندام‌ها و ترکیبات آن‌ها در تهیه دارو یا استفاده از عطر و رنگ و طعم آن‌ها به عنوان ادویه کشت می‌شوند.

9- گیاهان تدخینی

به گیاهانی تدخینی اطلاق می‌شود که دارای ترکیب‌هایی مانند: نیکوتین، کافئین، تئین، مورفین و ... بوده و دارای اثرات آرام بخش و تهییج‌کننده هستند. خشخاش، توتون، گراس از مهم‌ترین گیاهان این گروه محسوب می‌شوند.

گروه‌بندی گیاهان زراعی براساس فصل رشد

1- گیاهان پاییزه

این نوع گیاهان نسبت به سرما مقاوم‌اند و برخی از آن‌ها برای گل‌دادن به یک دوره سرما احتیاج دارند و معمولاً در هوای خنک و مرطوب بهتر رشد می‌کنند. مانند: گندم و جو پاییزه، یونجه، کلزا و ...

2- گیاهان بهاره

گیاهانی هستند که به سرما حساس‌اند. رشدشان در هوای معتدل بهتر است و در مقابل خشکی مقاوم‌تر از گیاهان پاییزه هستند. مانند: ذرت، نیشکر و ...

مکانیزاسیون کشاورزی

انسان در هزاران سال قبل پی برد که استفاده از نیروی حیوانات برای عملیات کاشت می‌تواند علاوه‌بر افزایش سرعت انجام کار، محصول نهایی به‌دست آمده را چند برابر نموده و سطح زیرکشت را به نحو چشمگیری افزایش دهد. بشر در طول تاریخ با کمک نیروی اندیشه، تفکر، خلاقیت و بهره‌برداری از منابع موجود بر روی کره زمین، همواره به فکر ساختن ابزارها و ایجاد فناوری‌های جدید برای تأمین نیازهای اولیه خود از جمله غذا، افزایش میزان محصول، افزایش سرعت انجام کار و آسان‌نمودن انجام کارهای خود بوده و در این راستا تا به امروز یک مسیر پیشرفتی را طی نموده است.

پیشرفت‌های کشاورزی مکانیزه به اندازه‌ای بوده است که در چند سال گذشته از سیستم‌های الکترونیکی از جمله ماشین‌های خودکار و کنترل از راه دور و همچنین بهره‌گیری از ماهواره در سطح جهانی مطرح و مورد استفاده قرار گرفته است.

تعاریف مکانیزاسیون:

مکانیزاسیون کشاورزی مجموعه‌ای از علوم و فنون کاربردی برای مطالعه، شناخت و به کارگیری انواع مختلف ماشین و ابزار، در فرایند تولید و فراوری محصولات کشاورزی می‌باشند.

به عبارت دیگر مکانیزاسیون کشاورزی استفاده از تکنولوژی نوین در کشاورزی برای افزایش تولید و بهره‌وری می‌باشد.

افزایش تولید محصولات کشاورزی به دلیل افزایش جمعیت یک امر اجتناب‌ناپذیر است. با توجه به محدودیت در مساحت اراضی قابل کشت، منابع آب شیرین و کاهش بارندگی، استفاده بهینه از منابع کشاورزی و توسعه کشاورزی پایدار، به کارگیری ماشین‌های زراعی برای افزایش تولید در واحد سطح ضروری به نظر می‌رسد. همچنین پژوهش در جهت یافتن راهکارهایی که بتواند پاسخگوی چنین نیازهایی باشد باید در اولویت برنامه‌ریزی‌های تمامی جوامع اعم از پیشرفته یا در حال توسعه قرار گیرد.

حضور ماشین‌های جدید در مزارع، چندان سابقه طولانی ندارد. هم‌زمان با کشف نیروی بخار و پس از آن، استخراج نفت که انرژی لازم برای به حرکت در آوردن ماشین‌های کشاورزی را فراهم کرد آغاز شد.

انقلابی که با حضور ماشین‌ها در زمین‌های زراعی به وجود آمد درهای جهانی دیگر را بر روی انسان‌ها گشود و محصول بیشتری را با زحمت کمتری برای آن‌ها به ارمغان آورد. از سوی دیگر، با تولید مواد خام، شکوفایی صنعتی را فراهم کرد. در حال حاضر حتی کشورهای فقیر و عقب مانده بنا به دلایل بسیار زیادی سعی در به کارگیری ماشین‌ها در مزارع دارند. زیرا افزایش عملکرد در واحد سطح در بسیاری از موارد بدون استفاده از ماشین و تجهیزات نوین غیرممکن است.

علل توسعه مکانیزاسیون:

1- افزایش سرعت و انجام به موقع کار:

یکی از مسائل مهمی که در انجام عملیات کشاورزی حائز اهمیت است، انجام به موقع آن می‌باشد که سبب افزایش کمیت و کیفیت محصولات زراعی می‌گردد. به عبارت دیگر استفاده از تکنولوژی نوین در کشاورزی برای افزایش تولید و بهره‌وری می‌باشد.

مقایسه به‌کارگیری ماشین‌ها و انسان با 8 ساعت کار روزانه در شخم‌زدن

وسیله مورد استفاده	حداکثر کار انجام‌شده بر حسب مترمربع در روز
بیل	200
گاوآهن دامی با یک جفت گاو	2000
گاوآهن تک خیش و یک تراکتور	9000
گاو آهن دو خیش و یک تراکتور	20000

2- کاهش سختی کار کشاورزی و افزایش جذابیت آن:

یکی دیگر از مزایای مکانیزاسیون، افزایش تمایل و جذابیت برای انجام کار کشاورزی است که با کاربرد بهینه ماشین‌های کشاورزی سختی کار کاهش می‌یابد. با ارتقای تولید و همچنین کاهش سختی کار می‌توان جوانان روستایی را تشویق کرد که از مهاجرت به شهرها، پرهیز کنند.

3- افزایش کیفیت کار و کاهش هزینه‌ها:

با به‌کارگیری ماشین‌های کشاورزی بسیاری از عملیات‌های زراعی با کیفیت بهتری صورت می‌گیرد. برای مثال، کاشت محصول با ماشین به‌صورت منظم‌تر انجام می‌شود و عملیات‌های بعدی (مراقبت از گیاه زراعی) راحت‌تر و بهتر انجام می‌گیرد. به علاوه تلفات بذر و سایر نهاده‌ها نیز کمتر می‌شود. برای نمونه میزان تلفات برداشت گندم به روش سنتی در حدود 15 درصد از کل محصول است در حالی که در برداشت مکانیزه تلفات به کمتر از 5 درصد می‌رسد.

4- افزایش بهره‌وری از نیروهای کارگری:

مهاجرت روستاییان و نیز سختی کارهای کشاورزی سبب شده است که با کمبود کارگر در فصولی که به کارگر بیشتری برای انجام به موقع عملیات نیاز است مواجه شویم.

شاخص‌ها و معیارهای مکانیزاسیون

در زمینۀ مکانیزاسیون کشاورزی و در جهت شناخت توانایی‌های آن لازم است سه اصطلاح متداول در مکانیزاسیون کشاورزی را مطرح کنیم:

- درجۀ مکانیزاسیون
- ضریب مکانیزاسیون
- ظرفیت مکانیزاسیون

این شاخص‌ها از مهم‌ترین عواملی می‌باشند که میزان مکانیزاسیون را در بخش کشاورزی بیان می‌کند. هرکدام از شاخص‌های گفته شده به تنهایی مفهوم درستی از مکانیزاسیون را بیان نمی‌کند بلکه با توجه به تمامی شاخص‌ها می‌توان برداشت بهتری از مکانیزاسیون‌ها به‌دست آورد.

درجۀ مکانیزاسیون:

درجه مکانیزاسیون عبارت است از مقدار عملیات مکانیزه انجام‌شده به کل عملیات موردنیاز و برحسب درصد و به تفکیک نوع عملیات و نوع محصول بیان می‌گردد.

اهداف تعیین درجة مکانیزاسیون:

- سنجش درست و قابل اعتماد از توسعۀ مکانیزاسیون کشاورزی کشور در سطح منطقه‌ای و ملی
- گسترش روند استفاده از ابزار و تجهیزات فرایند تولید محصولات کشاورزی
- بهره‌گیری و بهره‌وری مطلوب از منابع و عوامل تولید با توسعه مکانیزاسیون
- افزایش کمّی و کیفی محصولات تولیدی با کاربرد ماشین‌ها و فناوری‌های جدید.

سطح (ضریب) مکانیزاسیون:

عبارت است از نسبت مجموع کل توان کششی موجود به مجموع کل مساحت زمینی که کار تولید در آن انجام می‌شود. واحد آن اسب بخار بر هکتار می‌باشد. (البته باید شرایط جانبی یکسان و ثابتی را برای محاسبه این فاکتور در نظر گرفت.) به عبارت ساده‌تر این ضریب به مفهوم نیروی محرکۀ موجود به ازای هر هکتار می‌باشد. این عامل کیفیت مکانیزاسیون را بررسی می‌کند.

در چندسالۀ اخیر سطح مکانیزاسیون چند کشور به شرح زیر بوده است:

کشور	آمریکا	هلند	چین	ایران	متوسط جهان
سطح مکانیزاسیون	1/44	9/5	0/55	0/55	0/85

ظرفیت مکانیزاسیون

عبارت است از مقدار انرژی مکانیکی مصرف شده در واحد سطح زمین‌های کشاورزی و واحد آن واحد انرژی بر واحد سطح می‌باشد. معمولاً به‌صورت اسب بخار ساعت بر هکتار بیان می‌شود و به واقع بیانگر انرژی مکانیزه مصرفی در واحد سطح و یا سرانه انرژی مکانیکی در بخش کشاورزی است.